CELINAPA RIMARIYNIN: “MANAÑAM MANCHAKUYKICHIKCHU”

magallanes película

Salvador del Solarmi cineta rurarqusqa Magallanes sutiyuqta, chaypim tukupayninpiña Celinaqa ukusunquntin kallpancharikuspan chiqapmanta kayhinata rimarin:

“Dinero… qullqi, qamkunapa umaykichikpi qullqillam. ¿Chay qullqiwanchu ñuqataqa hampirquwankichik llapa rurawasqaykichikta? ¿Mamayta taytaytachu kawsarichimunkichik kay qullqiwan? Puntata munasqaykichikta ñuqawan rurarqankichik. Derechoykunata saruparqankichik. ¿Imatataq kaypi kachkani? ¿Imapaqtaq kaypi kachkani? ¿Haykapikamam suyasaq? Derechoykunatam sarupachkankichik kunanpas. Manañam manchakuykichikchu qamkunataqa; ni qamta, ni payta, ni pita… ¿Me puedo retirar?”.

¿Imanasqataq kaynata rimarqa? ¿Imapaqmi kaynata cine ruraq qispichirqa? Celina warmallaraq kachkaspansi kallpasqa kasqa cuartel wasikunapi, militarkunapa munayninmanhina. Chayna kawsaymanta Limaman ayqikamusqa,  hinaspa llamkapakuyman haykusqa, chaymantaqa chukcha rutuy yachakusqan ruraytaña qallarin, kikin hinallataq wawanrayku. Chaypi Magallanes, ñawpa soldado, llamkapakusqan taxipi apachikuptin riqsinayarqun.

Magallanesqa chay pachakuna Ayacuchopi umalliqhina kaspa, hinaspa Celinata warmallaraq kachkaptin,  paypas kallpasqa. Chaywan sunqunpi hawkayayta mana tarisqachu, hinallataq wakchamanta hatariyta munaspa, qullsisapa coronelpa churinmanta qullqi suwarparinanrayku imaymana ruraykunaman ñawpa soldado masinwan yaykunku.

Magallanes qullqita suwarquspa Celinapa wasinman rin yanapaqhina. Celinaqa mayna sunqun kirisqa manam chaskikuyta munarqachu, payqa kikinmantam qispiyta munarqa rurayninwan, manukuyman yaykupakuspapas.

Policiakuna Magallanestaqa qatipaspa hapirqunku. Comisariapi coronelpa churin, Magallanes, Celina, huk runa ima,  rimanakuyta qallaykunku kayhinata:

-Y, ¿no se acuerda nada de lo que pasó? –Celina nin.

-No creo. Kutichin coronelpa churin.

-¿Y tú quieres saberlo?, Celina huqtawan nin.

-Para serle sincero, señora, prefiero que cerremos este asunto. Que por favor acepte quedarse con el dinero que le incautaron.

Coronelpa churinqa, taytanpa huchan pampachayta munaspa Celinaman qullqita quspa. Chayta qawaspanmi, Celina, anchata kallpacharikuspa tukuy ukunmanta qichwasimipi rimaykamun. Chaytaqa mana pipas (cine qawaqkunapas) yuyaymanankuchu. Manayá pipas sunqun kichariyta munanchu chiqapta riqsinapaq.

Kunankamam, imay pachakamayá kawsakuyninpi mana paqtasqa kaspa, sasachakuypi ñakarispa tiyanqaraq. Apu runakunam, Estadontin, mana allin rurasqankunata manapuniraq nanachikuyta munankuchu. Achka runakunam runa ñakarichisqanta qunqayman tanqachkanku. Chayraykum runapa sunqunmanta llaki manaraq chinkanchu. ¿Imay pachakamataq kayna kanqa?

¿Imatataq rurachwan llaqtanchikpi, runapa sunqunpi, paqtay qispinanpaq, mana manchakuy kananpaq? Manchakuywanqa uku sunqunchik, kikin kayninchik, manam hatarinqachu.


Kaypi: paqta (justicia) yuyaymanay (entender), nanachikuy (responsabilidad).

Anuncios

Qichwasimipa punchawninpi

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

27 mayo killapim qichwa rimaq runakunata yuyarisunchik. Kunan pachakunapim llaqta runakunapa sunqunpas qurarikuchkan, sayarikuchkan. Llaqta kayninpas chaninchasqa kaptinmi runa kaqqa rimaynimpipunim maykunapipas riman. Chayta yuyarispaykum  tayta Felipe Quispepa willawasqanta riqsichiyta munaspaykum kaypi mirarichkaniku. “Memorialpa willakuyninqa” 23 abril killapi, 2015, Abancay llaqtapi, qawarichkurqa. Tayta Felipeqa suqta chuka kimsa watanpiñas karqa; Qunqaypata llaqtapis tiyasqa.[1]

MEMORIALPA WILLAKUYNIN


[1] Kay willakuytaqa Luis Mujicam uyurisqanta qillqan.

QICHWASIMINCHIKRAYKU

escanear0001

ZAVALA, Virginia;   MUJICA, Luis; CÓRDOVA, Gavina y ARDITO, Wilfredo. Qichwasimirayku. Batallas por el quechua. Lima. PUCP, 2014.

Ñam qispirqamusqaña qichwasimi taripasqa maytu. Apurímac suyupis lliw runankunamanta 75%  qichwasimitaqa rimachkanku, hinallataqsi warmankunapas yachakuyta sinchita munachkanku. Kay maytuqa qichwasimipa allin utaq mana allin kasqanta qawarichimun.

¿Imaraykutaq Qichwasimirayku nispa taripaqkuna qillqamurqanku? Apurímac suyupim Proyecto Educativo Regional qichwasimi mirarichiyta hinallataq takyarichiyta lliw runakuna sunqunpi munarichkan.

Chay suyupiqa manas llapan runakunachu rimayta munachkarqanku, hinallataq warmakunaman yachachiytapas munachkarqankuchu. Llaqta ukupi yachaqkunaqa manam ancha allintachu  qichwasimitaqa yachanku, ichaqa rimaytaqa rimankuyá hawa runakunapaq, sallqa runakunapaq nispa.

Hinallataqmi kay maytuqa Perú suyupi políticas lingüísticasta allinta riqsichiwanchik; ¿imanasqataq yachaq warkunata mana iskay simipichu yachachinchik? ¿Imanasqataq taytamamakunapas qichwasimitaqa wawankupaq mañana munankuñachu?

Chaymantapas kay maytuqa runakunapa qichwasimimanta hamutasqankutam riqsichiwanchik. Achkaq kamachiqkunawan, yachachiqkunawan, llaqta runakunawanpas rimaspankun sunqunkupi takyarisqankunata chuyanchaspankum maytuta qispichimurqanku.

Yuyayninkumantam qallariyninpi qillqamurqanku: “Ñuqayku anchata riqsikuniku runamasillaykuna, Apurímac suyunta puririmuptiyku tukuy sunquykichikwan chaskiykuwasqaykichikmanta. Chaynallataqmi llaqtakunapa kamachiqninkunata, umalliqninkunata, yachachiqkunata, llapan warmi qari runakunata, warmakunatapas; ancha anchatam riqsikuniku. Chiqap sunquykuwanmi kay maytuta qichwasiminchikrayku qispirichimuniku”.

Chaynallataqmi, maytupa Tukuyninta kaypi laqachkaniku. Yachayta munaspaqa kayta llapiy utaq  uraykachiy.

CONCLUSIONES LIBRO

YACHAKUYA: KAWSAYNINCHIKMANTA WIÑAYPAQ HAMUTANA

Unayñam Mario Mejía (2011)[1] maytun likasqaykumanta qillqayta munarqaniku. Yachayninmanhina yuyaymanaspam allinta qispichimusqa, uku-ukunpi runa yachasqanmantam qillqarisqa.

Mejíapa qillqayninkunataqa yachakuya niymankuchá. Qawayniykumanhina  yachakuya rimayqa, iskay rimay tinkuchisqam: yachay-kuyay. Yacha rimaytaqa suti kayninpim castellanoman sabiduría nispa tikrachichwan; kuya rimaytañataqmi afecto niykuman.

Chayna kaptinqa, yachakuya rimayqa runapa yachayninkunata anchata chaninchaspa kuyaywan uywayninmi kanman. Hinaptinqa, chayna ruwaqqa yachakuyaq-mi; ruwaynintaq yachakuya.

Qichwa runapas riqsisqankunatam kuyaspan mastarichin, wawa churinkunamanpas yacharichinku. Chayna kaptinmi yachachiq runakunataqa yachakuyaq-wan utaq yachaq nispa  sutichachwan; hamutasqantañataq yachakuya nichwan.

Chayraykum yachakuyaq Mario Mejíaqa ñawpa yachakuyaqkunapa riqsisqankunata akllaspan qichwasimiman tikrachin, hinallataqmi yachaykunata chaninchaspa mirarichin.

Mejíapa qillqasqanta qawariptiykum tapukuykuna paqarimun:

  1. ¿Imaynataq kunan pacha runakunapa tiqsimuyu qawariynin?
  2. ch) ¿Imaymantapacha runa riqsin, munan, atin, hamutanpas?
  3. h) ¿Imakunataq qichwa runakunapa riqsiyninku?
  4. k) ¿Imaynatataq qichwa runakuna yachasqankunata mirarichinku?

Ima allinraq kanman tinkunakuspa kaykunamanta rimariy. Chaynapiqa kunan kawsakuypi yachaykunata taripachwan, qichwasimi kallpacharinapaq.

Ñuqaykumantaqa Mario Mejíapa ruwasqanqa allin riqsinapaqmi kachkan, ichaqa yachakuqkuna qillqanta qawarispanku hamutayninkuwan sayarinmanku. Sulpaykuykikum tayta Mario Mejía kay maytu ruwasqaskirayku. Chayqa, qillqakunapi tupananchikkama.

Rapihayta (rh):

  • Yachakuya: Castellano rimaypiqa filosofía Chaymanta, yachakuya ruwaqtaqa yachakuyaq nichuwan.

Tiqsimuyu qaway: Castellano rimaypi cosmovisión niyku. Ichapas,  pachaqawariy-pas kanman.


[1]  MEJIA, Mario. 2011. Teqse. La cosmovisión andina y las categorías quechua como fundamento para una filosofía peruana y de América Latina. Editorial Universitaria, Lima.

KAWSAYPACHA 2014: PERU SUYUPI RIQSIQKUNAPA WILLAKUYNIN

DAP

Pacha-Kuyupa Sasachakuyninmanta, Suyukunapa Iskay Chunka Ñiqi Rimanakuyninpi, COP 20 huñunakanrayku.

Setiembre killa 2014 watapi yaqa pachaknisqa taripaqkuna huñunakuspanku Pachamamamanta willakuyta qispichinku. Riqsiqkunaqa Perù suyupa achka tiqsimuyu wasinkunamanta hamuspanku hamutarqanku.

Chay maytupim kaynata qillkanku:

2014 watapi, III Kawsaypachaqa Perú suyupa pachapa kuyurisqankunamanta riqsiqninkunapa tupanakuynin; Iskay chunka ñiqipi Suyukunapa Rimanakuynin (COP20), hinallataq, Perú suyupi, chaymanta tiqsimuyupipas Pacha-Kuyupa sasachakusqanmanta Willakuyninkuta qawarichinanrayku; chay willakuyqa yachaqkunapa yuyaymanayninkuna Pacha-Kuyupa chaqusqankuna­manta qawarichinankupaq”.

“Kay llamkaykunapiqa qatiq huñukunam karqanku: Pacha-Kuyu hinallataq Sasachakuykunapi Patachaynin; Urqukuna Ritikunamantapas; Mamaquchakuna, Chala Pachakunamantapas; Sacha sacha, ñawray Kawsayku­namanta; Yaku-unupa Kamasqa Patachayninmanta; Uywanakuy, Allpasuyu hinallataq Indigena Llaqtakuna­manta; Wiñaypaq Markakuna; Qumiryachiy hinallataq Takyachiymanta; Supaykuna Musuqyaynin hinallataq Kallpapa Atiyninmanta; Cienciamanta, Taripaymantapas”.

Iskay simipi qillpasqam. Likanapaqqa utaq uraychayta munaspaqa kayta llapiykuy.

http://inte.pucp.edu.pe/publicacion/declaracion-academicos-kawsaypacha-cop20-quechua/

http://inte.pucp.edu.pe/publicacion/declaracion-academicos-peru-desafios-cambio-climatico-vigesima-conferencia-partes-kawsaypacha-2014/

CHIRIMANTA MANA WAÑUNAPAQ

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Perú suyuqa,  quñi hinallataq chiri markankunayuq. Chirinan markankunapim, sapa wata qasa mitapi wawakuna chirimanta wañurinku. Unay watakunamantañam llaqta masinchikkuna wakcha kasqanrayku chuya quñi wasita manaraq llapanpaqqa qispinchinkuraqchu.

Perúpiqa,  309 wawakunas manaraq 5 watayuq kachkaspanku Neumoniawan wañukunku: Junín (3,5 %), Ayacucho (3,3 %), Puno (3,3 %), Pasco (2,8 %). Qatipaykuyta munaspaykiqa kayta llapiykuy: http://www.dge.gob.pe/portal/docs/vigilancia/boletines/2013/36.pdf

Pontificia Universidad Católica del Perúpi yachachiqkunam unayña quñi wasi kananpaq taripaykuchkanku. Chaytaqa “Confort Térmico” (Quñirinapaq) ruwaypim qawarichirqanku. Sofía Rodríguez Larraín hinallataq Urphy Vásquez yachachiqkunam Orduñapi  llaqtakunawan kuskanchasqa ruwarqanku.  Chay ruwasqankutaqa COP 20 Limapi waqarichiytam munarqanku.

Chaypaq Orduña llaqta, Santa Lucía, Lampa, Puno markakunamanta tawa waynakuna COP 20 qatuman watumunqaku.  Paykunaqa Santos Castillo, Edgard Castillo, René Chua chaymanta Janet Chuquihuayta karqanku. Janetmi turankunapa sutinpi allinchasqa wasichakuyninkupaq ruwasqankunamanta willarikun.

JANET CHUQUIHUAYTA: QUÑI WASICHAKUYMANTA WILLAKUN

TUKUY RIKCHAQ SARAKUNAQA RUNAKUNA LLAQTAPI HINAM

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Mama Flora Chuquicóndor, tarpuq warmi Cabanaconde llaqtamanta, 2º Congreso Internacional de Terrazas huñunakuypim sara tarpuy yachayninta riqsirichin, yaqa pachak pusaq chunkayuq runakunapa qayllanpi, Cusco llaqtapi, 19-22 mayo killa 2014 watapi.

Chay tantanakuypiqa achka runakuna tupaspankum pata patamanta rimanakunku. Chaymanmi China, Italia, Eslovenia, Alemania, Japón, Ecuador, Bolivia suyukunamantapas rispanku imayna pata patankuna ruwasqankumanta willanakunku.

Perú suyumantaqa achka markankunamantam risqaku: Arequipa, Ayacucho, Cajamarca, Cusco runakuna. Chaypim yachayninkunata mastarispa riqsichinakunku.

Chaypi tinkuypim Mama Floraqa saranmanta riqsisqanta rimaykun. Ima rikchaq kasqanmanhina, sayayninmanhina, llimpinhina, rakunmanhina, kirunmanhina, hukkunamantapas (hk). Paymi, Cabanaconde-Arequipa llaqtapi kaq ñawray sarakunata riqsichiwansunchik.

Chaypaq, kayta llapiykuy:

Mama Flora sarantinkuna.