AWAYPIM LLAQTAKAMACHIYTAQA TARIPACHWAN

Mama Gerardina, Chincheros llaqtapi paqarimusqa. Paymi Loreto kikllu, Cusco llaqtapi rantipaq ruwayninta qawarichin. Ruwayninqa manam yanqa yanqa ruwayllachu;  huk punchawpis sasa sasata qispichin suqta utaq pusaq makiwatakunata.

Ruwayninpiqa imaymana llimpiyuq qaytukunatam  sumaqta tinkin; achka qaytukunatam kamaspa tupachin hinaspam  tinkuchistin tinkuchistin  tinkin. Chayna ruwaynintaqa qawaspa qawaspallas yachakusqa.   

Kunanqa suqta llimpi qaytukunatam  kipuspa kipuspa tinkichkan  allin qispinanpaq. Suqtantin llimpita tupachispam makiwatata ruwachkan. Qawasqanchikmanhinaqa Gerardina,  yuraqwan qillu, qumir, puka, anqas, kulli qaytukuwanmi awachkan.

 Imaynam  Gerardina  qaytukanawan  awaspa makiwatata  qispichin, hinallataqmi Perú suyutapas, runayayninchikta tinkuchispa tinkuchispa,  llaqtakamachikuy yachayta qispichichwan. Ñawray runakunan Perú suyupi tiyanku:  chalapi, qichwapi, yunkapipas; chaynallataq  imaymana hamutayniyuqkuna, munayniyuqkuna, yachayniyuqkunapas.

Hinallataqmi warmikuna qarikuna  imaymana llamkayninkupi  kallachkanku,  ima ruwaykunatapas  qispichispanku. Chayhinata ruwaspa, Perú suyu  llaqtakamachiyta manachu sayarichichwan?  Hinallataq,  ñawrayninchik chaninchasqa kaspan  ¿manachu llaqta ruwanapaq allin kanman?

Mama Gerardinaqa sapallanmi ñawray qaytukunata tupachispan allillamanta tinkichkan. Ñuqanchikpas  chaynam alli allillamanta ñawraq  runa kasqanchikta tinkuchispa tinkuchispa llaqtakamachiy yachayta tinkichichwan.

Kunan pachakunapi, kamachinakuyninchiptaqa democraciawanmi sutichachkanchik. Runayananchikpaqqa ñawray simikunata, hamutaykunata, imaymana ruwaykunatapas hatallinanchik; chaymi hawka kayta haypachwan.

Llaqtakamachinakuytaqa awanam; chay tinkuchiyninpiqa mana pitapas usuchispa, llapanchikmanta arwinakuykuspa tupachinam. Chayna kaptinqa,  democraciaqa utaq llaqtakamachikuyqa manam pitapas qarqunmanchu. Llaqtakamachikuy yachaqqa llapallanchiktam yaykuchiwanchikman, chaynapich  sumaq hawka kawasayqa qispinman.  

Chumasqa: ¿Imataq llaqtakamachiyqa? Ñawray runakunawan llaqtapa hawka kayninta qispichiymi.


Rapi hayta (rh): Llaqtakamachiy-taqa  castellano simipi democracia nisunchik.

HAWKA KAYTA TARINA ALLIN KAWSAYWAN

 OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Kay pachapi runakunaqa hawka kayta munanku utaq maskanku; hawka kanankupaqmi imakunatapas taripaspa qispinchinku. Llaqtakunata ruwanku tukuy imayuqkunata. Chaymi hawkayaytaqa allillamanta qispichinku.

Tapuptiykum mama Rosa kaynata niwarqanku: “Kunanqa hawkam kakuchkani, mana muchuyniyuq, mana llakiyuq…”; hinallataqmi mama Carmenpas kaynata nirqan: “Allin kaspapas manam hawkachu kani”. Kaykunata uyarispaykum tapukuniku: ¿Imatataq nichkankuman?

Santo Tomás (1560) simitaqinpi kaynata nin: “haucaycusqui” (hina kaqlla qillqasqa); kay rimaysi “otoño” kasqa. Kaytaqa Szmiñski (2006) taripasqanpi qillqasqa. Hinallataqmi Diego de Torres (1603) qillqasqanpi kaynata nisqa: “Haucaypata. Plaza grande o campo llano”.

Chaynallataqmi, González Holguín (1608) simitaqinpi hawka rimaymanta kaynata qillqasqa:
“Haucaccuni. Estar holgando, desocupado, y ocioso. O vago, o libre de ocupaciones, o haucaycachani hinaycachani. / Haucaypacha. Tiempo ocioso, o, tiempo de descansar, libre de mitas y ocupación. Haucay punchao. Domingos y fiestas. / Haucaypata. La plaza del Cuzco de las fiestas. Huelgas y borracheras”.

Musuq simitaqikunapipas hawkamantan qillqasqaku: Perroud-Chouvenc (1970), Yaranga (2003), Lira-Mejía (2008), hukkunapipas kachkantaqmi. Chayraykum “haucay” rimayta uqarispa kay rapipi “hawkay” nispa qillqasaqku.

¿Imaninantaq hawka kayqa? Qasilla kakuymi, mana mancharisqa, mana kirisqa, mana pinqachisqa ima. Hinallataqmi hawka kayqa allin kawsayniyuq uywakunayuqpas kay, chaymanta allin aylluchasqa hinallataq qali kay; chuya rimaypiqa, hawka kayqa tukuy imawan allin kaymi.

Chaynaqa, Cusco llaqtapa kikin sunqunpim, Tupac Amaru yuranipaq kamachiqkuna kaynata qillqachisqaku:

“En este sitio de la gran plaza / AUCAYPATA /Consagrado por la Ley 23225 como /ALTAR DE LA PATRIA /fueron inmolados:…”

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

¿Ima ninantaq aucaypata? ¿Kaninakuy patachu kanman? Manapaschá. Ñuqaykumantaqa: Cusco patapa sutinqa manam waqay patachu, manataqmi awqay patachu kanman karqa –wakinpa nisqanmanhina-, aswanqa hawkay patam kanman.

Chayna kaptinqa, llipi runakunach allin kayta, qali kayta hawka kanankupaq maskachkanku. Chayqa manachiki allin kawsayllatachu tarinaqa kanman, aswanqa hawka kaytachiki maskachwanqa.

Qawarisqa maytukuna:

TORRES RUBIO, Diego de. 1603. Arte de la Lengua General del Perú llamada Quichua.
Kaypi maskay: https://archive.org/details/arteyvocabulario00barc

GONZALEZ HOLGUIN, Diego. 1605. Vocabulario de la lengua general de todo el Perú llamada Lengua Qquichua o del Inca.
Kaypi maskay: http://www.illa-a.org/cd/diccionarios/VocabvlarioQqichuaDeHolguin.pdf

SZEMIÑSKI, Jan. 2006. Lexicon, o vocabulario de la lengua general del Perú, compuesto por el maestro F. Domingo de S. Thomas de la orden de S. Domingo. Santo X Oficio. Lima.

YARANGA, Abdón. 2003. Diccionario Quechua-Español. Runa simi-Español. Biblioteca Nacional del Perú, Fondo Editorial. Lima.

PERROU, Pedro C; CHOUVENC, Juan M. 1970. Diccionario Castellano Quechua, Quechua- Castellano. Dialecto de Ayacucho. Seminario San Alfonso Padres Redentoristas. Lima.

LIRA, Jorge; MEJIA, Mario. 2008. Diccionario Quechua-Castellano; Castellano-Quechua. Editorial Universitaria. Lima.

ÑAWRAY TAKIKUNA

Imagen Imagen Imagen

 

¿Imataq ñawray? Ñawrayqa tukuy rikchaq ninanmi, hinallataq tukuy imayna rikchaqpas, chaymanta tukuy mana niraqpas. Chayraykum ñawray niptinchikqa imaymana riqchaqkunamanta rimasunchik. Kayhina, achka sisakunamanta rimaspaqa ñawray waytakuna nichwan; tukuy rikchaq runataqa ñawray runakuna nichwantaq.

Takiqa runakunapa kamasqan utaq paqarichisqanmi. Sunqunmanta  lluqsimuqtam uyarichin, chaywan wakinpiqa tusuna, harawina, hayllina, utaq hukkunatapas. Tukuy rikchaq rimaykunawanmi  munasqanta ninku kawsakuyninmanta, ruwayninkunamanta, kuyanakuyninmanta, llakinkunamanta,  hukkunamantapas.

Qichwasimipi takiqkuqa achkam kanku. Kunanqa,  América Latina suyukunapi taki qispirichiqkunatam waki wakillanta qawarisun. Qallarinapaq kimsa takikunata uyariykusunchik: Uchpapa takisqanta, chaymanta, Anthony Lujánpa takisqanta, chaynallataq Cecilia Brozovichwan Ricardo Gallardopa takisqankuta. Hinallataq,  takikunapa rimayninkunapas kanqa qatipanapaq.

Imagen MEIKE

Takiq: Uchpa

Sapa punchawmi yuyamuyki
qanmi kay sunquypi
hinallataqmi ñawiymanta
karupiraqmi kanki,
yuyaptiymi llumpayta llakiyki.

Tayta mamayki nisunki
qanmi yachanki ruwasqaykita, ah!
chaynam, aw?

Yanqapuniñam nichkayman
qanmi sumaqcha kanki
qanmi, qanmi llumpay llumpay
sumaqcham kanki.

Sapa punchaw, Meike !
maypin kachkanki
riqsiwankim, aw !

Meike, maypim kachkanki
sasa sasam qamta qunqaykiman
miskillañam runa sunquyki
imaraykum manaqa rimankichu.

Maypiraq, maypiraq, maypiraqmi kachkanki
maypim kanki, maypiraqmi kachkanki
maypim kanki,yay… maypim kanki
maypiraqmi kachkanki
maypim kanki,yay…maskamuchkayki.

Maypiraq, maypiraq, maypiraqmi kachkanki…
… maskamuchkayki.

Uchpapa takisqan uyarinapaq kayta llapiy:

 

Imagen SUMAQ WAYTA

Takiq: Anthony Luján

Mantaro mayu patachallanpi
uchuychalla llaqtapi
kawsakurqa sumaq wayta pasña
pukllaysapa warmicha.

Kusikurqani qawaspa
ima rurasqanmantapas
Ima rurasqanpas miski
aswan qawachaykuwaptin.

Chayna kawsakurqaniku
imatapas nirqanichu
rimaykurqanichu….mmm

Anthony Lujánpa takisqanta uyarinapaq kayta llapiy:

 

Imagen SUMAQ WARMI

Takiqkuna: Cecilia Brozovich-Ricardo Gallardo

Sumaq warmi, yuyayniykipim kawsanki, kawsanki,
sunqullaytam suwarqanki, sumaq urpi.
Qamrayku rurarqani tukuyta, tukuyta, wayta uyacha.
Qamraykum killatapas hayparqani,
hayparqani sunqusuwa, sumaq warmi.

Cecilia Brozovich-Ricardo Gallardo takisqankuta uyarinapaq kayta llapiy:

 

 

QICHWASIMI IMAYNA QILLQANAMANTA

ImagenMinisterio de Educaciónmi “Acta de acuerdos del evento nacional para la implementación de la escritura de la lengua quechua en el marco de la R.M. N° 1218-85-ED” qillqata rikurichimun.

Kay qillqaqa pichqa punchaw junio killapim qispirimun. Llipi Perú suyumanta runakuna qayaschisqa kaspanku rimanakuypi huk rikchaylla qillqaynin kananpaq kamachinakunku.

Qillqapiqa, tawa achahakunatam riqsichinku: Macro Región Central, Macro Región Sur, Macro Región Norte chaymanta Macro Región Amazonia suyuchasqakunapaq.

Kamachi qillqapiqa nichkan:

  1. Rimaykunataqa mana kallpanchaqniyuqtam qillqana.
  2. Castellano simipihinam kuraq utaq sullka qillqanataqa ruwana.
  3. Castellano simipihiman chikunkunaqa, ichaqa qichwasimipa sunqunmanhina.
  4. Iskay rimayta tinkuchispaqa huk rimayllatam qillqana. Kayhinata: Pachamama, Papapichu, Puñuysiki, Hakapikchu.
  5. Sapan tuqyaqwan qallaririq rimay kutiriptinqa chikuwan rakisqata qillqana. Kh: alqu-alqu, ullqu-ullqu.
  6. Qunqasqa rimaykunatam sayarichina; hinallataq huk rimaykunatapas aylluchana.
  7. Qichwasimipa sunqunta yachayninkunata ima yupaychaspa tikrachina.
  8. Huk simipi kaq chiqan sutikunataqa, hina kaqllata qillqana.
  9. Mañakusqa rimaykuna ratasqataqa (hallasqataqa), kunan kaqtahina qillqana.
  10. Rimaykunataqa manaña qichwasimipi tarikuptin, tuqyayninmanhina qillqana.
  11. Tukuy maypi maskaspa manapuniña tarikuptin tuqyayninmanhina ruwachikunqa, chaynallataq musuq rimaykuna qispichinapaqpas.
  12. Qichwasimitaqa takyayninpi ruwachikunqa, mayqin tuqyayninmanhina kaptinpas.

Ichapas kay kamachikuyqa warmi qari qillqaykunata sunqunta sayarichinman ima qillqakunatapas qispirichinanpaq. Chayraykum kaymantapacha minkarikamuniku qillqaqkunata kaypi ruwasqanta qawarichinanpaq.

Imagen

Astawan qawariyta munaspaqa kaypi taripaykuy:

http://www.digeibir.gob.pe/sites/default/files/quechua_junio_2014.pdf

Riwista ATUQPA CHUPAN. Ayllunchikqa sunqu rurunchikpim. Wata 2, Yupa 2, Lima, 2012-2013

Imagen

Instituto Raúl Porras Barrenechea wasipi, 30 punchaw mayo killapi, iskay ñiqi Riwista Atuqpa Chupan ruwasqata qawarichirqanku. Chaypim Yaneth Sucasaca (Revista Regional de Crítica Literaria), José Carlos Olazábal Castillo (Revista Pututu), chaymanta Luis Mujica (PUCP) qillqaqkunapa nisqanta runamipisipi rimaparinku. 

Atuqpa Chupantaqa, Universidad Nacional Mayor de San Marcospa, Universidad Nacional Federico Villarrealpa yachaqninkuna yachachiqnintin paqarichinku. Chay qillqasqankutaqa pichqa kallmapi patachanku.

1. Atuqwan rimaykuy:

Edwin Quispe: “Haydee Quispe rimasqa Lima llaqtapiqa ‘imapas qullqillapaqmi’“.

2. Atuqpa yachaynin: 

    • Qjinti Oblitas, Joséphine Castaing, César Itier: “Noqanchis sutiyq riwistamanta Qusqullaqtapi qichwasiminpaq  ruwasqakunamantawan”.  
    • Gloria Cáceres: “¿Imaynanpo watuchikuna kuasa kanman Educación Bilingüe Intercultural nisqanpi?”.
    • Willkaruna: “Kunan pacha Qichwa kawsay”.  
    • Máximo Cama: “Mamacha Santana yuyarisqa. Ccoyo Santomaspi yanqalla takanay”.
    • Pablo Landeo: “¡Soi indio! Indiyum kani. Efraían Mirandapa poyesuynatamanta hamutay”.
    • Yuly Tacas: “Bamburucha (Lukanamanrka runakunpa Inkarrimanta qipa willanakuyninku).
    • Alejandra Ttito: “Siwina urqumanta wakarantiqmantwan”.
    • Máximo Cama: “Liyunamanta, qharinmanta atuqmantawan”.

3. Atuqpa Yuyaynin:

  • Yuly Tacas: “Bamburucha (Lukanamanrka runakunpa Inkarrimanta qipa willanakuyninku).
  • Alejandra Ttito: “Siwina urqumanta wakarantiqmantwan”.
  • Máximo Cama: “Liyunamanta, qharinmanta atuqmantawan”.

4. Atuqpa sunqu rurun:

Kaypiñataq qarawiqkuna sumaqta qillqamunku: Leo Casas, Washington Córdova, Hilda Cañari, Antonio Sulca, Isaac Goldenberg, Dina Checya, Valentin Caasa, Irma Alvarez.

5. Atuqpa simin:

Kaypitaq maytukunapa chumanta qawarichiwanchik: Edwin Chilcce, Carlos Espinoza, Q’usñi Misti, Pablo Landeo.   

Kay ruwaywanmi qichwasimiqa as asllamanta takyarichkaña. Chaymi likaqkunaqa kaykunata tarispamku riqsirinmanku wakin runakunapa hamutasqankuta.

Qawarisqaykumanhinaqa qillqankunam allichana kanman, kamachisqa achahalata qatispa. Chaymi ñuquykumantaqa Revista simita Qawarichina simiman tikrarichiymanku.

Chayraykum, tukuy sunquykuwan “Atuqpa Chupan Qawarichina” umalliqninkunata anchata napaykuniku qispichisqankumanta. Suyachkasaqkum qatimuqnin yupata, kunan wataya qispirqamullachun.

LLIW SUYUPI SIMIKUNAPA UYWANAKUNAPA PUNCHAWNIN: 21 MAYO KILLAPI

LLIW SUYUPI SIMIKUNAPA UYWANAKUNAPA PUNCHAWNIN: 21 MAYO KILLAPI 

DÍA NACIONAL DE LA DIVERSIDAD CULTURAL Y LINGÜÍSTICA: 21 MAYO

Vice-ministerio de Interculturalidadmi (Uywanakuypa umalliqnin)  Resolución Ministerialwan simikunapa hinallataq uywanakuykunapa punchawninta kamachichkan sapa wata yuyarinapaq. Chaytaqa, Resolución Ministerial Nº 165-2014-MC qillqasqapim qawarichinku.

Sapa watam mayo killapi 21 punchawta,  Perú suyupiqa,  49 aylluchasqa simikunata, llapa runakunapa rimasqanrayku,  wiñay wiñaypaq yurarisunchik.  Hinaptin,  Ministerio de Culturapa kamachisqantaqa “El Peruano” qillqapi qawarichichkanku. Qichwasimipi hinallataq Awajun simipipas chay kamachikuytaqa  mirarichichkanku. Chay qillqasqata kaypim tariwaq:

http://dataonline.gacetajuridica.com.pe/gaceta/admin/elperuano/2152014/21-05-2014.PDF

Kayhinatam qawarirqamun:

“KAMACHIKUNI:

Kay articululla.- Sapa wata mayo killapi iskaychunka hukniyuq punchaw “DÍA NACIONAL DE LA DIVERSIDAD CULTURAL Y LINGÜÍSTICA” kachun, kay punchawmi tukuy ima ruwaykuna kanqa, llapallan llaqta runakuna Perú suyunchikpi tukuy niraq culturanchikkunata riqsinankupaq hinallataqmi yachananku intercultural llaqta kayta, indígenas llaqtakunapa, afroperuano llaqtakunapa derechunku respetay yachaq”.

Kay willakuyqa kusirikunapqami, chaywanmi Estado runakayninchikta chayllaraq riqsirimuchkan. Chaymi ñuqaykupas kay rapintakama llapa runapa ruwasqanta napaykuniku.

Ichaqa ñuqayku “Lliw suyupi simikunapa uywanakunapa punchawnin” sutinqa kanman niymanku.

ImagenHinakllataq waqariniku, kay rapi kunan punchawkuna chayrayku puririsqanta. 

UYWANAKUYTA ISKAY SIMIPI YACHACHINAKUY

UYWANAKUYTA ISKAY SIMIPI YACHACHINAKUY / EDUCACIÓN INTERCULTURAL BILINGÜE 

Imagen

PERU SUYUPIS 3’253,714 QICHWA SIMI RIMAQKUNA, HINALLATAQSI 15,781 YACHAY WASIKUNAPI QICHWA-CASTELLANO / CASTELLANO-QICHWA SIMIKUNAWAN YACHACHINAKUY.

  • Octubre killa, 2013 watapim Ministerio de Educaciónmanta lluqsirimun: Documento Nacional de Lenguas Originarias del Perú, kay maytuqa 600 rapiyuqmi.
  • 47 simikunas kawsakuchkankuraq, 37 simikunañataqsis chinkarqunkuña. Chay 47 simikunamantas, 43 simikunata yunka suyukunapi rimachkankuraq; anti suyukunapiñataq 4 simikunata rimachkankuraq: “aimara, cauqui, jaqaru, quechua”.
  • Kunan pachas 23 markakunapi (Apurímac, Huancavelica, Ayacucho, Cusco, Puno, Áncash, Junín, Pasco, Huánuco, Cajamarca, Moquegua, Arequipa, Loreto, San Martín, Madre de Dios, Lambayeque,  Ica, Lima, La Libertad, Piura, Tumbes, Amazonas, Callao) qichwa simita rimanchachkanku. 

Imagen

  • Qawarisqaman hinaqa Perú suyupis 20,017 yachay wasikuna kachkan, chaypis warmakunata iskay simikunapi yachachichkanku. Chaymantas 15,781 yachay wasikunapi qichwa-castellano simikunapi yachachichkanku.
  • Qichwa simi qillaqanapaq Misterio de Educación ñam RM 1218-85-EDpi riqsisqaña. Llapanta likanapaq maskaykuy:

http://www.digeibir.gob.pe/sites/default/files/RM%201218-85-ED%20QUECHUA%20y%20AIMARA.pdf

  • Aswanta Documento Nacional de Lenguas Originarias del Perú yachanapaq kayta kichaykuy:

 http://www.digeibir.gob.pe/sites/default/files/publicaciones/DNL-version%20final%20WEB.pdf